غذا نيكو دهد و سياه بقوت‌تر بود در افعال و بهترين آن سفيد بود و بزرگ و طبيعت آن گرم و تر بود در اول طبيعت نرم كند و بول براند و منى بيفزايد و باه برانگيزد حيض براند و منفخ بود و لون صافى گرداند و درد پشت را سود دهد و نمش ببرد و ورم گرده را سود دهد و روغن آن قوبا زايل كند و آرد آن ريشهاى پليد و سرطان و خارش بدن ببرد و نقيع وى درد دندان و ورم بن دندان را سود دهد و آواز صافى كند و غذاى شش بدهد زياده از همه چيز چون درآرد وى و شير حسابى سازند و طبيخ نخودسياه سنگ گرده بريزاند و ادرار بول از همه نخودها زيادت كند و فالج و مرضهاى سرد و درد مفاصل كه از رطوبت بود نافع بود و باه را زيادت كند تا به حدى كه چهارپايان مثل گاو و شتر و اسب نر چون نخودسياه بجاى علف بخورند قوت باه ايشان زيادت شود و سده گرده بگشايد و چون به سركه خويسانند يك شب و بناشتا بخورند و صبر كنند تا نيم‌روز گرم بكشد و اگر در آب خويسانند و همچنان بخورند و آب آن بياشامند نعوظ تمام آورد و قضيب را محكم كند و در نخود سه خاصيت وجود دارد كه مجامعت محتاج به اين سه خصلت بود اول آنكه طبعش ملايم طبع منى بود دوم آنكه كثير الغذا بود سيوم آنكه مولد رياح و نفخ بود هر غذايى كه جهت تقويت باه خورند بايد كه اين سه خصلت داشته باشد و آن نخود است و زرده تخم‌مرغ نيم‌برشت اما نخود كسى كه قرحهء مثانه و گرده داشته باشد بغايت مضر بود و نخودسياه بچه بيندازد و جذام را نافع بود و گزندگى جانوران و ادويه كشنده و اولى آن بود كه ميان دو طعام خورند و مضرت وى كم شود به خشخاش و جرم نخود ثقيل بود بمعده و مصلح وى معجون گل بود صاحب مخزن الادويه مىنويسد : حمص بكسر حاء مهمله و فتح ميم مشدده و سكون صاد مهلمه به فارسى نخود و بهندى چنه و بلغتى بونت بضم با و سكون واو و نون و بتركى بولچاق نامند لاتين ACER ARIETINUM فرانسه POIS انگليسى COMMON CHICKPEA حميرا ابو خلسا گويند و آن شنجار است و رجل الحمامه نيز گويند و گفته شد حمحم خمخم است كه آن نبات خبه است و صفت هر دو گفته شود حمض حرض خوانند و آن اشنان است و گفته شد حماحم صاحب منهاج و صاحب تقويم گويند بستان‌افروز است و صاحب جامع از قول اسحق بن عمران گويد كه حبق بستانى است در شام حبق نبطى گويند و نبات وى بغايت سبز بود و گل وى سفيد و تخم وى مانند تخم حبق بود و طبيعت وى گرم و خشك بود در دويم و اصحاب بلغمى را نيكو بود و سده دماغ بگشايد كه از بلغم بود و زكام تر را نافع بود و شيخ گويد گرمتر و خشك‌تر از شاهسفرم و غير او گويد مقوى دل بود و تخم وى بريان كرده با روغن گل و آب سرد اسهال كهن را نافع بود و صاحب منهاج و صاحب تقويم گويند سرد و خشك بود در اول حرارت معده و جگر را ساكن كند و چون طبيخ وى با جلاب بياشامند يا با سكنجبين معده و جگر را از اخلاط پاك كند و ابن مؤلف گويد از قول صاحب منهاج و صاحب خواص كه بستان‌افروز است آنچه اسحق بن عمران گفته خواص حبق بستانى بود بسيارى وى مثانه را بد بود و مصلح وى كندر و حماما بود حكيم مؤمن در تحفه مىنويسد : حبق مصرى است و غير بستان‌افروز است و مشهور به لالهء خطايى است و در تبريز گل عاشقان نامند حمامه بپارسى كبوتر خوانند طبيعت وى جالينوس گويد گرم است و رطوبت بسيار دارد و گوشت وى گرده را نيك بود و منى